Dé opleidingensite voor hbo en hoger
Gepubliceerd op: 5 november 2008
Auteur:
Functie: Directeur Stichting PostAcademisch Onderwijs (PAO)
Organisatie: Stichting PostAcademisch Onderwijs


Werken aan je loopbaan - Op naar life-long employability: de noodzaak van permanente educatie in moeilijke economische omstandigheden

Het is voor de tegenwoordige professional belangrijk tijdens zijn of haar loopbaan zich bewust te zijn van de verschillende opleidingsfasen.

Het is belangrijker dan ooit dat hoger opgeleiden gedurende hun gehele carrière aantrekkelijk genoeg blijven voor zowel werkgevers als opdrachtgevers. Om niet ingehaald te worden door nieuwe technieken, procedures en jongere (goedkopere) collega's is permanente educatie een absolute noodzaak.
Werken aan je loopbaan is net een achtbaanOm te slagen als zelfstandig ondernemer of zzp-er heb je nieuwe kennis nodig die je niet in je opleiding hebt meegekregen. Daarnaast neemt de lengte van het loopbaantraject in snel tempo toe. Werken tot je 65e is nu al de norm, voor jongere werknemers is dit al verlengd tot 67 jaar. Tegelijkertijd worden vangnetten als de WW, waar veel ouderen tegen hun zin in verblijven, qua tijdsduur ingeperkt. Overheden en bedrijfsleven onderschrijven de noodzaak vanpermanente educatie. Lastiger is om aan te geven wát in wélke situatie voor elk individu nuttig of noodzakelijk is. Het aanbod van het post-initiële onderwijs is immers enorm en geen loopbaan, carrière of persoon is hetzelfde. Ambities en drive horen bepalend te zijn voor het loopbaanpad dat afgestudeerden volgen. Te vaak speelt 'toeval' een grote rol.


In bijgaand stuk tracht ik aan de hand van enkele situaties aan te geven welke mogelijkheden er zijn in het brede land van het postdoctorale, post-hbo en postacademisch onderwijs. Verder vraag ik aandacht voor de kwetsbare positie van de oudere professional en het enorme belang van blijvende employability voor deze groep en de maatschappij.


De pas afgestudeerden, solliciteren anno 2014

Studenten in de afstudeerfase van hun studie anno 2014 worden geconfronteerd met een arbeidsmarkt waarbij voor veel richtingen de vraag kleiner is dan het aanbod of met een situatie waarin weer aarzelend nieuw personeel wordt aangetrokken, in eerste instantie vooral in de vorm van flexwerkers. Kortom, in de achtbaan van de arbeidsmarkt hebben we net een steile afdaling achter de rug, maar we weten nog niet of we het dal hebben bereikt en weer omhoog gaan of dat er een volgende afdaling volgt. Er zijn ook grote verschillen in de bedrijfstakken. De op export gerichte industrie heeft zich hersteld, gevolgd door de dienstverlening. De bouw (B&U sector) daarentegen zal nog zeker een half jaar tot een jaar met een negatief sentiment te kampen hebben. De overheid bezuinigt op grote schaal. Dit heeft onvermijdelijke gevolgen voor de GWW sector. Het buitenland vormt voor de ingenieurswereld wel veel kansen. De zorg heeft nog steeds personeel nodig. Werkgevers hebben veel keuze en zijn op zoek naar het 'perfecte plaatje' van een sollicitant. Met zesjes kom je niet meer aan de bak. Gevolg: al met al is het lastiger passend werk te vinden en is de sollicitant geneigd elke job aan te pakken. Voor starters op de arbeidsmarkt is dit risicovol. De eerste keuze voor een baan moet gelijk een goede zijn, anders kun je bij een volgende economische terugval zo weer op straat staan (nog steeds; last in-first out).

  • Zorg voor een goede 'fit' tussen jouw competenties (wat je kunt) en jouw waarden (wat je echt belangrijk vindt) met die van je toekomstige werkgever.
  • Zoek een bedrijf of instelling waarbij de bedrijfscultuur grotendeels overeenstemt met hetgeen jij belangrijk vindt.
  • Zorg ervoor dat je competenties niet te smal zijn. Bèta-opgeleiden moeten aandacht schenken aan hun zachte competenties zoals communiceren, samenwerken en leren netwerken.
  • Voor alpha-opgeleiden is het aanscherpen van bèta-vaardigheden sterk aan te raden. Voor beide groepen is enig economisch/ financieel inzicht waardevol.
    Hiermee verbreed je je CV en word je onderscheidend op de arbeidsmarkt

Gelukkig zijn veel competenties goed te leren en te trainen en is er een breed aanbod. Het is wel zaak na te denken over jouw waarden. Vaak staan we daar niet bij stil.
Probeer ook een beeld te krijgen van de financiële fitheid van een bedrijf of instelling, van de algemene gang van zaken in een bedrijfstak en van de vooruitzichten in die bedrijfstak.


Startperiode: de eerste jaren

Om deze periode te overleven moet allereerst de bedrijfscultuur eigen worden gemaakt. Dit gebeurt vaak incompany door middel van interne bedrijfstrainingen. Daarnaast moet het eigenlijke werk op een goede manier worden uitgevoerd. De aandacht is op de inhoud van je werk gericht. Als de specifieke kennis ontbreekt of ontoereikend is, dan zullen vakinhoudelijke opleidingen, cursussen of trainingen gevolgd moeten worden. Er zijn verschillende organisaties die postacademisch onderwijs (PAO's) verzorgen in de vorm van korte vakinhoudelijke cursussen. Deze vinden meestal overdag plaats en hebben een lengte van enkele dagen tot een week. Hierbij moet wel worden nagegaan of de cursus een inleidend karakter heeft of juist bedoeld is voor personen die al actief zijn in het vakgebied en zich verder willen bekwamen of specialiseren. Zie bijvoorbeeld www.pao.tudelft.nl. In tegenstelling tot wat de naamstelling van deze instanties suggereert, zijn deze cursussen in het algemeen ook uitstekend te volgen door hbo-afgestudeerden.
De vaak wat langere opleidingstrajecten zijn te vinden bij het post-hbo en de universiteiten. Hier worden trajecten aangeboden die enkele maanden tot een jaar in beslag nemen. Deze opleidingen zullen vaak met een examen en een erkend diploma of certificaat worden afgerond. Opleidingen kunnen ook verzorgd worden door toonaangevende brancheverenigingen, soms in samenwerking met PAO's of hbo-instellingen. Jonge ingenieurs kunnen zich tevens oriënteren bij KIVI NIRIA, het Koninklijk Instituut voor Ingenieurs. Zie www.kivi.nl onder loopbaan, bijscholing.


De professional na twee tot zes jaar

De kennis voor het 'dagelijkse werk' is eigen gemaakt. Het is verstandig na te gaan denken over het te volgen carrièrepad: hoe ziet mijn situatie er uit over tien jaar als ik niets doe? Bevalt mij dat?
Meer en meer is het de verantwoordelijkheid van de werknemer te werken aan de eigen arbeidsmarktwaarde en competentie-ontwikkeling. In deze fase staat de professional voor een aantal keuzes, bijvoorbeeld:

  • Ga ik door in mijn vakgebied of wil ik switchen naar een ander vakgebied?
  • Wil ik mij ontwikkelen tot specialist, generalist, onderzoeker of manager?
  • Wil ik in Nederland blijven werken of wil ik naar het buitenland?
  • Wil ik voor mijzelf beginnen?
  • Bevalt de bedrijfscultuur mij, voel ik me thuis of moet ik mij in mijn dagelijks werk forceren?

Het in eigen hand nemen van je loopbaanontwikkeling houdt daarnaast in dat je antwoord moet geven op de volgende vragen:

  • Hoe leuk vind ik de verschillende taken / opdrachten / projecten die ik moet doen?
  • Hoe goed ben ik in die verschillende taken / opdrachten / projecten?

Er is sprake van één of meerdere ontwikkelcompetenties als je (toekomstige) taken kunt beschrijven die je wél leuk vindt, maar waar je nog niet goed in bent. Als er te veel taken tussen zitten die je niet (meer) leuk vindt, is het tijd voor een 'change'.

  • Welke kennis, vaardigheden en houding heb ik vandaag én morgen nodig, wat wordt er nu en in de toekomst van mij vereist?
  • Hoe stel ik vast welke lacune(s) ik heb in mijn kennis, kunde en houding?
  • Nu ik mijn lacune(s) heb vastgesteld, wat zijn mijn opties?
  • Nu ik mijn opties ken, hoe kom ik in actie?

Kennislacunes kunnen worden vastgesteld door zelfonderzoek, door gesprekken met je leidinggevenden en door jezelf te 'benchmarken' met succesvolle (toekomstige) collega's of relaties.


Ontwikkeling tot specialist of onderzoeker

Om succesvol te blijven is verdieping nodig. Gedacht kan worden aan een gerichte, in deeltijd te volgen post-graduate of post-master aan een universiteit of hogeschool. Bachelors kunnen op deze wijze een master degree halen. Op deelvakgebieden kan de kennis verdiept worden met specialistische PAO cursussen. Meer wetenschappelijk georiënteerde werknemers kunnen een promotietraject ingaan. Ook dit kan steeds meer duaal. Gelukkig is de tijd voorbij dat alleen een managementrichting betere carrièreperspectieven bood dan specialisatie tot expert.

Voor specialisten en onderzoekers is het wel belangrijk de overige competenties en vaardigheden, alsmede de aanpalende vakgebieden niet uit het oog te verliezen. Immers, is de niche waar je je nu in specialiseert over tien jaar ook nog interessant? Voeling houden met de omringende vakgebieden is dus noodzakelijk. Zijn er andere vakgebieden waar ik met mijn specialistische kennis aan het werk zou kunnen? Specialiseren en verdiepen terwijl tegelijkertijd de omgeving wordt gescand naar kansen en bedreigingen. Daarmee kunnen opties opengehouden worden. Ook moeten specialisten aan hun communicatieve vaardigheden werken. Economie en financiën alsmede interne marketing worden steeds belangrijker. Schenk ook hier voldoende aandacht aan.


De generalist en manager in wording

Een generalist of manager overziet zijn of haar vakgebied goed, begrijpt wat zich hierbinnen afspeelt, en is zich bewust van de raakvlakken met andere vakgebieden. De politieke dimensie kan hier een rol gaan spelen. Kennis van projectmanagement, peoplemanagement, marketing, en bedrijfseconomische principes worden belangrijker. Daarnaast moet de nodige aandacht worden geschonken aan de ontwikkeling van Personal Skills zoals leidinggeven en onderhandelen. Voor deze functies zijn vaak andere competenties en vaardigheden nodig. Deze kennis is te krijgen bij de post-hbo en postgraduate opleidingen in de clusters management respectievelijk financieel-economisch. Deze deeltijdopleidingen nemen vaak één tot twee jaar in beslag en worden afgesloten met een examen en een erkend diploma of (deel)certificaat. Het volgen van meerdere kortere cursussen is ook een optie, zie de vaardigheidstrainingen voor ingenieurs zoals die door PAO Techniek worden georganiseerd (www.pao.tudelft.nl). Deze kortere intensieve trajecten zijn gericht op communicatie, projectmanagement, onderhandelen, politiek, et cetera. Verder is het nodig om bewust aan een netwerk te werken. Deelname aan lezing- en discussieavonden van beroepsverenigingen kan nuttig zijn. Zo organiseert KIVI NIRIA jaarlijks meer dan vijfhonderd bijeenkomsten voor technici (zie www.kivi.nl). Deze bijeenkomsten variëren van een excursie tot een toonaangevend congres.


De kwetsbare senior professional 50+

Hoe anders is de situatie bij de oudere professional, die zijn of haar vaste baan is kwijtgeraakt of bemerkt op een doodlopend carrièrepad te zijn beland. In de huidige slappe arbeidsmarkt geven werkgevers bij een vacature vaak toch de voorkeur aan een jongere sollicitant, dan aan die ervaren kandidaat van boven de vijftig jaar. Dit ondanks alle ronkende verhalen waarbij wordt bezworen dat niet aan leeftijdsdiscriminatie wordt gedaan. Hoewel ervaren, krijgt hij of zij bij sollicitaties naar vast werk vaak te horen dat hij of zij niet goed in het (jonge) team past, of dat zijn of haar specifieke kennis niet aansluit bij de functie. Instellingen zijn bang dat oudere professionals minder flexibel zijn, minder snel nieuwe kennis tot zich kunnen nemen of leven in de veronderstelling dat ze te duur zijn. Het is belangrijk om je hier als oudere professional van bewust te zijn, zodat je hier in je sollicitatie op kunt inspelen door de tegenwerpingen om te buigen: "Juist door mijn ervaring ben ik in staat om met jongere collega's samen te werken" en "Zoals u in mijn CV kunt zien, ben ik al eerder succesvol van vakgebied geswitcht."

De meeste kansen op nieuw werk zijn te vinden via de uitzend- en detacheringwereld. Daarnaast besluiten relatief veel oudere professionals als zelfstandige aan de slag te gaan. Dat hiervoor soms een heel nieuwe set aan competenties nodig is, mag duidelijk zijn.


De valkuil van 'het goed zijn'

Sommige professionals zijn in de valkuil van het 'goed in iets zijn' gestapt. Als gewaardeerd specialist leveren zij jaar na jaar een goede prestatie om vervolgens bij een outsourcingoperatie hun baan kwijt te raken. Doordat zij onvoldoende aandacht hebben geschonken aan een bredere ontwikkeling van hun competenties en vaardigheden hebben zij zichzelf erg kwetsbaar gemaakt op de arbeidsmarkt. Als er bovendien weinig aandacht is geweest voor de ontwikkeling van een professioneel netwerk dan vergemakkelijkt dit de mogelijkheden voor het vinden van ander werk niet echt. Hun employability is aan erosie onderhevig geweest. De zekerheid van vroeger keert niet meer terug.


Voor jezelf beginnen?

Veel professionals in deze situatie beginnen voor zichzelf als consultant, adviseur of adviesbureau. Het succesvol opereren als zelfstandig ondernemer vraagt wel om een compleet andere set van vaardigheden. Naast de vakkennis die vaak wel aanwezig is, moet er acquisitie worden gepleegd en vooral verkocht worden. Er moet een netwerk van relaties worden opgebouwd. Marketing en boekhouding worden belangrijk. Ofwel, er moet ondernomen worden!


Anders denken over oudere professionals

Om de nog werkloze oudere professional een kans te geven is daarnaast een omschakeling nodig bij het bedrijfsleven en de overheid in het denken over oudere professionals. Het eenzijdige denken in kosten moet worden vervangen door het denken in opbrengsten. Dit wordt des te belangrijker bij het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd naar 67 jaar en ouder. Alleen door een goede employability én een andere houding van de werkgevers kan inhoud worden gegeven aan het streven om langer te blijven werken. Permanente educatie van de professional speelt hierin een beslissende rol. Opleiden staat immers gelijk aan rendement vergroten. Juist nu de bezuinigingswoede volop toeslaat in het bedrijfsleven en bij de overheid, is het essentieel om bij te blijven in je vakgebied, je kennis te verbreden én te verdiepen. Met actuele kennis worden je marktwaarde en je carrièremogelijkheden vergroot. Daarnaast vergroten goed opgeleide professionals de slagkracht van elk bedrijf of instelling.


Werk aan je loopbaan; investeer in je competenties!

Vele studies hebben aangetoond dat investeren in opleidingen en trainingen een uitzonderlijk hoog rendement heeft. Goed opgeleide mensen maken minder fouten, nemen betere beslissingen, met minder risico's en bedenken slimmere oplossingen.
Op internet is een keur aan opleidingen, trainingen en cursussen te vinden. Graag zien wij je terug bij één van onze evenementen of bij die van collega-aanbieders.


Bekijk hier de presentatie van PostAcademisch Onderwijs op Millian.nl.