Dé opleidingensite voor hbo en hoger
Gepubliceerd op: 30 augustus 2005
Auteur:
Functie: Professor of Strategy and Dynamics of Strategy
Organisatie: Nyenrode Business Universiteit


Strategisch leiderschap

Wat zijn de ingrediënten van strategisch leiderschap? En is dat eigenlijk wel te leren?

Managers ter illustratie van het artikel over strategisch leiderschap


Onmogelijkheden oplossen met hart, hoofd en handen

Een onderneming leiden is geen louter rationele bezigheid. Zeker wanneer je strategie en leiderschap wilt combineren - een noodzaak in deze tijd - heb je hoofd, hart en handen nodig. Maar wat moet je nu concreet doen om een strategisch leidinggevende te zijn? Wat zijn de ingrediënten van strategisch leiderschap? En is dat eigenlijk wel te leren?

Strategisch leiderschap is een begrip dat het altijd goed doet op meetings, seminars en bedrijfsbijeenkomsten. En dan bestaat al snel het gevaar dat zo'n begrip z'n inhoud verliest. Want wat houdt dat nu eigenlijk in, strategisch leiderschap? "Je kunt het vergelijken met op 37 borden tegelijk schaken," formuleert prof. dr. Fred van Eenennaam, docent Strategy and the Dynamics of Strategy aan Nyenrode Business Universiteit. "En daarbij moet je alles bij elkaar houden, op de lange én korte termijn. Ten diepste draait het om de vraag: hoe geef ik richting en waarom zouden mensen me volgen?"


De coachende leidinggevende

Leiderschap speelde tot in de jaren zestig vooral een rol in de politiek en op overheidsniveau. En niet in het bedrijfsleven. Op de business schools hield ook vrijwel niemand zich bezig met het fenomeen leiderschap. Waarom zouden ze? De leidinggevende in het bedrijfsleven was een volstrekt rationeel denkende en handelende man van middelbare leeftijd. 'Het personeel' had maar te gehoorzamen, en deed dat meestal ook plichtsgetrouw. In de roerige jaren zestig werd op politiek gebied alle leiderschap en autoriteit ter discussie gesteld. Al snel volgde het bedrijfsleven. Leiderschap werd ook daar een issue. De stagnerende economische ontwikkelingen in de jaren zeventig versterkten dit nog eens. Het motiveren van medewerkers - zoals ze sinds die tijd heten - en het verhogen van de productiviteit voor het bedrijfsresultaat werden belangrijk, zo niet noodzakelijk om te overleven. Dat vereist een andere vorm van leiderschap. Coaching deed zijn intrede, met de hele trainings- en cursusindustrie die daarbij hoort. Inmiddels is de coachende leidinggevende de gewoonste zaak van de wereld.


Beslissen en mensen meekrijgen

Uiteraard zijn coachingsvaardigheden voor leidinggevenden belangrijk, vindt ook Fred van Eenennaam. "Maar juist de combinatie met strategie maakt het een moeilijk en tegelijk een heel mooi en boeiend vak. Een voorbeeld: iemand is het 'opperhoofd' van een ijsfabriek die net is gestart. De productiemanager komt binnen en zegt: 'We kunnen bij een grote retailer ijs leveren die ze onder hun huismerk gaan verkopen. Veel productie, veel omzet, lijkt me een goed plan.'Vervolgens komt het hoofd marketing binnenlopen. Die ziet dat heel anders: 'Ik moet in 3 tot 4 jaar het merk opbouwen en daar kan ik geen huismerk bij gebruiken, niet doen wat mij betreft.' Beide hebben gelijk. Als leidinggevende moet je toch een beslissing nemen. Hoe neem je hierover een verstandige beslissing? Dat is een rationele afweging, van het hoofd dus. Als strategisch leider moet je het goed aan je medewerkers uitleggen en ze mee krijgen in die beslissing. Dat is het hart. Met je handen voer je het ten slotte uit. Die drie dingen - hart, hoofd en handen - bij elkaar krijgen, dát is strategisch leiderschap."


Wisdom, not truth

Beslissingen nemen en richting geven aan de onderneming kun je dus niet alleen met ratio en kennis af. Als manager word je voortdurend geconfronteerd met dilemma's waarbij deze middelen niet toereikend zijn. "Zelf vind ik het omgaan met die dilemma's heel leuk," zegt Fred van Eenennaam. "En als docent leer ik er ook nog veel van. Natuurlijk besteden we bij in ons Master of Science (MSc) in Management Program ruim aandacht aan kennis, op wetenschappelijk niveau. We zijn tenslotte een universiteit. Die kennis, die basis - ik noem dat 'truth' - moeten onze studenten leren beheersen. Sommige andere universiteiten stoppen op dat punt. Maar dán begint het pas: hoe ga je vervolgens om met alles wat op je af komt? Daar heb je 'wisdom' voor nodig. Want, zoals ik zei, je bent aan het schaken op 37 borden tegelijk. Je bent met iets bezig wat niet kan en tóch moet. Ik vind het prachtig om studenten op weg te helpen, op het pad van 'wisdom, not truth'. Dat doen we bij Nyenrode. Niet met docenten die op afstand staan, zelf dus eigenlijk ook 'klant' zijn. Nee, met docenten bij het ondernemen in het bloed zit. We vinden dat hier gewoon omdat we er dagelijks mee bezig zijn. Maar eigenlijk is het heel bijzonder."


Wat is nodig voor strategisch leiderschap?

Hart, hoofd en handen combineren. Dagelijks tegen onmogelijkheden aanlopen en die oplossen. Zorgen dat mensen je met overtuiging volgen in de richting die jij als leidinggevende inslaat. En vaak bestaat er een moeizame relatie tussen de strategie van de onderneming en de managementstijl die nodig is. Er komt nogal wat bij kijken. Is strategisch leiderschap eigenlijk wel te leren? Wat heb je daarvoor nodig? "Het valt niet te ontkennen dat je moet beschikken over een bepaalde dosis intelligentie, ook in sociaal opzicht," vertelt Fred van Eenennaam. "Maar je hoeft geen wonderkind te zijn. Het is praktisch onmogelijk om op het gebied van hoofd, hart én handen allemaal tienen te scoren. Als strategisch leider in spe is het heel belangrijk te weten wat je goede en minder goede kanten zijn. Het leven op de campus van onze studenten speelt daarbij een grote rol. Je werkt samen, je leert van elkaar, je leert accepteren dat je ook een mens bent en hoe je omgaat met kritiek, op persoonlijk en intellectueel niveau. Allemaal elementen die essentieel zijn voor strategisch leiderschap."


Geen bepaald soort persoonlijkheid

"Het ontwikkelen van strategisch leiderschap bij jonge mensen hoort bij de core business van Nyenrode," aldus Fred van Eenennaam. "Dan is natuurlijk de grote vraag: wat zijn nu de ingrediënten om succesvolle, ondernemende, strategisch leidinggevende managers te worden? Dat is in de eerste plaats talent en intelligentie, sociaal én intellectueel. Verder is passie nodig waardoor je nét iets gedrevener bent en nét dat stapje verder zet. En je moet ook gewoon een beetje geluk hebben. Kennelijk is het zo'n soort mix. Dat zien we ook bij onze succesvolle alumni met wie we een blijvende band hebben. Hoe je talent herkent bij twintigjarigen? Goede vraag. Dan zou je bij wijze van spreken kunnen voorspellen wie de nieuwe topman van Unilever wordt. Als ik naar onze studenten kijk, dan zijn ze eigenlijk heel verschillend.

Het zit 'm dus niet in een bepaald soort persoonlijkheid die je zou moeten hebben. De een heeft meer van het hart, de ander van het hoofd of de handen. Wat we in het Master of Science (MSc) in Management Program doen, is de kans veel groter maken dat je inderdaad je ontwikkelt tot succesvolle ondernemende manager. We reiken heel veel zaken aan, maar het zijn de studenten zelf die zich moeten ontwikkelen. Ik herken wel heel duidelijk de Nyenrodiaan: die is gedreven, scherpzinnig en betrokken, met passie en optimisme. En die mensen hebben we nodig in het bedrijfsleven. Want het zijn interessante tijden voor mensen in management."